ตอนที่ 13

เรื่องราวในบรรพที่ 13 ซึ่งมีชื่อเรียกว่า อนุศาสนบรรพ เป็นตอนที่ว่าด้วยคำสั่งสอนของท้าวภีษมะต่อจากบรรพที่ 12 ซึ่งภีษมะได้สาธยายถึงเรื่องต่างๆ ครอบคลุมในหลายหัวข้อไม่ว่าจะเป็นเรื่อง กฎแห่งกรรม การให้ยกย่องพรามหมณ์ การแต่งงานและการสืบทอดทายาท พิธีศพการอดอาหารและการบริจาค รวมถึงการยกย่องพระกฤษณะ

หลังจากให้แง่คิดที่จะนำไปใช้ปฏิบัติแล้ว ท้าวภีษมะก็ประกาศว่าถึงเวลาที่ตนพร้อมจะตายแล้วท่ามกลางผู้คนจำนวนมากที่ให้ความเคารพยกย่อง ในที่สุดวิญญาณของท้าวภีษมะก็หลุดลอยขึ้นสู่สวรรค์ และการทำพิธีศพให้ภีษมะเป็นตอนจบของบรรพที่ 13 นี้

นักปราชญ์ผู้รู้เรื่องมหากาพย์มหาภารตะตั้งข้อสังเกตว่าเนื้อหาในบรรพที่ 12 และบรรพที่ 13  นั้นน่าจะเป็นการแทรกเข้ามาโดยพวกพราหมณ์ และให้ข้อคิดว่าการเข้ามาเชื่อมโยงกับเรืองหลักในมหากาพย์มหาภารตะนั้นน่าจะเป็นเรื่องที่ไม่ตั้งใจ เพราะข้อความที่พูดถึงการอบรมสั่งสอนนั้นเป็นเรื่องที่บอกต่อๆมากันในหมู่พวกพราหมณ์ แม้ว่าเนื้อหาส่วนใหญ่จะเป็นการยกย่องบูชาพระวิษณุหรือวาสุเทพและกฤษณะในฐานะพระผู้เป็นเจ้าสูงสุด แต่ก็มีเนื้อหาบางส่วนที่เป็นการยกบูชาพระศิวะว่าเป็นพระผู้เป็นเจ้าสูงสุดหรือมหาเทพแทรกไว้เป็นเรื่องเป็นราวด้วยเช่นกัน

เรื่องราวที่ปรากฏอยู่ในบรรพที่ 12 และบรรพที่ 13 ซึ่งเป็นการสนทนาหรือน่าจะบอกว่าเป็นการสาธยายของท้าวภีษมะให้กับท้าวยุธษฐิระซึ่งเป็นผู้ปุจฉาขึ้นมานั้น นักปราชญ์ถือว่าเป็นรากฐานหรือแนวคิดในการบริหารจัดการบ้านเมืองของอินเดีย จะเรียกว่าเป็นหลักรัฐศาสตร์โบราณก็พูดได้ เพียงแต่แก่นกลางเป็นเรื่องของกษัตริย์ เพราะฉะนั้นบางคนจึงเรียกเนื้อหาทั้งหมดนี้ว่าเป็น “ราชธรรม”ในเวลาต่อมา